Του Ιβάν Κέσιτς
Η πλατεία Νάκσ-ε Τζαχάν στο Ισπαχάν αποτελεί έναν από τους πιο αξιοσημείωτους ιστορικούς αστικούς χώρους στον κόσμο, ενσαρκώνοντας το μεγαλείο της δυναστείας των Σαφαβιδών και χρησιμεύοντας ως πολιτιστικό και αρχιτεκτονικό κεντρικό στοιχείο.
Η πλατεία έχει μήκος περίπου 560 μέτρα και πλάτος 160 μέτρα, καθιστώντας την μία από τις μεγαλύτερες ιστορικές δημόσιες πλατείες παγκοσμίως, δεύτερη μόνο μετά την πλατεία Τιενανμέν του Πεκίνου από άποψη έκτασης.
Τα βασικά μνημεία γύρω από την πλατεία περιλαμβάνουν δύο εντυπωσιακά τζαμιά, το βασιλικό παλάτι και την πύλη του παζαριού, τα οποία περιβάλλονται από διώροφες στοές που στεγάζουν καταστήματα παζαριού.
Η πλατεία Νάκσ-ε Τζαχάν είναι μια μεγαλοπρεπής δημόσια πλατεία στην καρδιά του Ισπαχάν, που αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες αστικές πλατείες στον κόσμο και ένα αριστούργημα ιρανικής και ισλαμικής αρχιτεκτονικής.
Παραγγελθείσα από τον Σαφαβίδη Σαχ Αμπάς Α΄ στις αρχές του 17ου αιώνα, η πλατεία πλαισιώνεται από διώροφες στοές και πλαισιώνεται από τέσσερα μνημειώδη κτίρια.
Αυτά τα κτίρια είναι το Τζαμί Σεΐχ Λοτφαλάχ στα ανατολικά, το Παλάτι Αλί Καπού στα δυτικά, η Πύλη Κεϊσαρίγιε στα βόρεια και το εμβληματικό Τζαμί Ιμάμ στα νότια.
Αυτό το σχολαστικά σχεδιασμένο σύνολο αντιπροσωπεύει την κορύφωση του αστικού σχεδιασμού των Σαφαβιδών και χρησίμευσε ως ο πολιτιστικός και πολιτικός πυρήνας της πρωτεύουσάς τους.
Εκτός από το παραδοσιακό της όνομα Νάκσ-ε Τζαχάν, που σημαίνει «Εικόνα του Κόσμου», είναι επίσης γνωστή ως Πλατεία Σαχ από τον Αμπάς Α΄, ενώ το σύγχρονο επίσημο όνομά της είναι Πλατεία Ιμάμ.
Η καρδιά της νέας πρωτεύουσας
Η πλατεία Νάκσ-ε Τζαχάν, η μεγάλη πλατεία του Ισπαχάν, έγινε το κεντρικό στοιχείο του οράματος του Σαχ Αμπάς Α΄ όταν μετέφερε την πρωτεύουσα στο Ισπαχάν τη δεκαετία του 1590.
Ενώ το αρχικό παζάρι της πόλης άκμαζε από καιρό γύρω από την Παλαιά Πλατεία (Μεϊντάν-ε Κοχνέ), ο φιλόδοξος αστικός ανασχεδιασμός του Αμπάς Α΄ μετέφερε το εμπόριο και την εξουσία σε αυτή τη νεοσύστατη πλατεία.
Η κατασκευή της νέας πλατείας ξεκίνησε το 1602, με το καθοριστικό της χαρακτηριστικό να είναι μια μεγαλοπρεπής, μονώροφη στοά από καμάρες και στοές που έβλεπαν στην πλατεία.
Πίσω από αυτή την πρόσοψη βρισκόταν το νέο στεγασμένο παζάρι, προσβάσιμο μέσω πολλαπλών πυλών που συνέδεαν την πολυσύχναστη αγορά με τη βασιλική πλατεία.
Η ίδια η πλατεία ήταν γεμάτη με περίπου 200 διώροφα καταστήματα, ύψους περίπου πέντε μέτρων το καθένα. Το κάτω επίπεδο στέγαζε δύο καταστήματα ανά μονάδα, ενώ το άνω Μπαλά Χανέ (υπερυψωμένο τμήμα) περιείχε τέσσερα μικρότερα καταστήματα.
Δύο από τα τέσσερα πάνω καταστήματα έβλεπαν στην πλατεία, και τα υπόλοιπα δύο βρίσκονταν στο πίσω μέρος, με μπαλκόνια με κιγκλιδώματα από τούβλα. Αρχικά, μαρμάρινα δάπεδα κοσμούσαν αυτούς τους χώρους, αν και οι μεταγενέστερες προσθήκες χρησιμοποίησαν πολύχρωμα πλακάκια και πέτρα.
Σε αντίθεση με το παλιό παζάρι, το οποίο εξυπηρετούσε τον γενικό πληθυσμό, η νέα αγορά εξυπηρετούσε κυρίως την αυλή των Σαφαβιδών, τους επίλεκτους αξιωματούχους και τους επισκέπτες αξιωματούχους, γεγονός που της χάρισε το όνομα «Βασιλικό Παζάρι».
Αριστούργημα αρχιτεκτονικής και αστικής ανάπτυξης
Η πλατεία αψηφά τις παραδοσιακές ιρανικές αστικές διατάξεις, οι οποίες συνήθως δεν έχουν εκτεταμένους ανοιχτούς χώρους και συχνά αποτελούν μια συλλογή κτιρίων πυκνά διασκορπισμένων κατά μήκος γραμμικών παζαριών.
Με έκταση 560 μέτρα επί 160 μέτρα, η τεράστια έκτασή της, 9 εκταρίων, είναι διακοσμημένη με πλακάκια από σμάλτο και πίνακες ζωγραφικής, αναβαθμίζοντας ακόμη και τις εμπορικές στοές της σε καλλιτεχνικά θαύματα.
Το Τζαμί Ιμάμ, με γωνία προς τη Μέκκα, αποτελεί παράδειγμα αρχιτεκτονικής λαμπρότητας της εποχής των Σαφαβιδών με τα ζωντανά ψηφιδωτά του και το πανύψηλο ιβαν με δύο μιναρέδες.
Το Παλάτι Αλί Γαπού, πύλη προς τους βασιλικούς κήπους και το Τσαχαρμπάγκ, διαθέτει μια πανύψηλη πύλη και μια σκιερή βεράντα που στηρίζεται σε λεπτές κολώνες.
Η Πύλη Γεϊσαριγιέ ανοίγει στην απέραντη αγορά του Ισπαχάν, ενώ το Τζαμί Σεΐχη Λοτφαλάχ, κάποτε ιδιωτικό βασιλικό ιερό, τώρα θεωρείται αρχιτεκτονικό στολίδι.
Με την πάροδο του χρόνου, καθώς η πλατεία Νάκσ-ε Τζαχάν ήκμασε, η σημασία του παλιού παζαριού της πλατείας μειώθηκε, με τις λειτουργίες του να απορροφώνται πλήρως από το μεγάλο εμπορικό κέντρο του Αμπάς Α΄.
Σήμερα, αυτό το παζάρι παραμένει ένα από τα καλύτερα διατηρημένα παραδείγματα ισλαμικών αστικών αγορών πριν από τον 20ό αιώνα, με την ιστορία του βαθιά συνυφασμένη με την άνοδο της εμβληματικής πλατείας του Ισπαχάν.
Κέντρο πολιτιστικής και κοινωνικής ζωής
Η πλατεία Νάκσ-ε Τζαχάν έσφυζε από ζωή των Σαφαβιδών, φιλοξενώντας αγώνες πόλο (τσογκάν), στρατιωτικές παρελάσεις και δημόσιες τελετές. Οι στοές της έσφυζαν από εμπόρους, ενώ μουσικοί έπαιζαν από μπαλκόνια πάνω από το παζάρι.
Ιστορικές αναφορές, όπως αυτές του Ζαν Σαρντέν από τον 17ο αιώνα, την περιγράφουν ως ένα ζωντανό κέντρο εμπορίου, τέχνης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης, με εμπόρους, ποιητές και ταξιδιώτες να συγκλίνουν.
Το ταλάρι του Αλί Γαπού συνδεόταν με αίθουσες θρόνου όπου οι ηγεμόνες δεχόντουσαν αξιωματούχους, εδραιώνοντας τον ρόλο της πλατείας ως κοινωνικοπολιτισμικό επίκεντρο του Ιράν.
Ο σχεδιασμός της πλατείας υπονόμευσε τις αποκεντρωμένες δομές εξουσίας, ενισχύοντας την εξουσία του Αμπάς Α΄ μέσω του μεγαλείου και της προσβασιμότητάς της.
Σήμερα, χρησιμεύει ως τόπος συγκέντρωσης για τους ντόπιους και τους τουρίστες, οι οποίοι έρχονται για να απολαύσουν τους κήπους και τα σιντριβάνια της, με περιστασιακά πολιτιστικά φεστιβάλ και άλλες εκδηλώσεις.
Από το 1979, αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της ΟΥΝΕΣΚΟ, έχοντας χαρακτηριστεί ως ο πρώτος ιρανικός χώρος μαζί με την Περσέπολη και την Τσογά Ζανμπίλ, αναγνωρισμένος για την ιστορική και αρχιτεκτονική του σημασία.
