Ο πόλεμος και οι κυρώσεις ενοποιούν τις οικονομίες Ιράν-Ρωσίας
Τον περασμένο μήνα, η Ουκρανία χτύπησε ένα ιρανικό φορτηγό πλοίο στην Κασπία Θάλασσα, σκοτώνοντας έναν ναύτη, με το Κίεβο να ισχυρίζεται ότι η επίθεση στόχευε σκάφη που μετέφεραν στρατιωτικό φορτίο, ενώ η Τεχεράνη τόνισε ότι το πλοίο ήταν εμπορικό και προειδοποίησε για αντίποινα.
Το περιστατικό, το οποίο περιορίστηκε μέσω διπλωματικών διαβουλεύσεων για την αποκλιμάκωση των εντάσεων, πυροδότησε φόβους για την αυξανόμενη διασύνδεση μεταξύ των πολέμων στην Ουκρανία και τη Δυτική Ασία.
Ωστόσο, αποκάλυψε επίσης μια νέα διάσταση της οικονομικής συνεργασίας Ιράν-Ρωσίας, η οποία εκτείνεται πολύ πέρα από το συμβατικό εμπόριο σε μια ευρύτερη αρχιτεκτονική βιομηχανικής συνεργασίας και επενδύσεων.
Ανώτεροι αξιωματούχοι και από τις δύο χώρες, στο περιθώριο των συνόδων κορυφής των BRICS και της Κοινής Οικονομικής Επιτροπής, τόνισαν την ανάπτυξη ενός κοινού οδικού χάρτη για να προχωρήσουμε πέρα από την απλή συμπληρωματικότητα προς μεγαλύτερη σύγκλιση και αλληλεξάρτηση.
Εδώ βρίσκεται το παράδοξο της σχέσης τους: οι γεωπολιτικές πιέσεις που περιορίζουν την πρόσβαση και των δύο χωρών στις αγορές, το κεφάλαιο και την παγκόσμια χρηματοδότηση έχουν ταυτόχρονα καταστήσει την βαθύτερη εμπορική, χρηματοοικονομική και βιομηχανική συνεργασία πιο απαραίτητη και επιτακτική.
Ο κοινός οδικός χάρτης, σε αυτό το πλαίσιο, αντιπροσωπεύει ένα νέο βήμα από τη συνεργασία που βασίζεται σε έργα προς τη δημιουργία κοινών αλυσίδων αξίας και κοινών επενδύσεων.
Η Κασπία Θάλασσα, η μεγαλύτερη εσωτερική υδάτινη μάζα στον κόσμο, έχει γίνει μια από τις πιο ζωτικές εμπορικές οδούς μεταξύ Ιράν και Ρωσίας, υπογραμμίζοντας την αυξανόμενη στρατηγική της σημασία ως αγωγού για τη διακίνηση αγαθών.
Τέσσερα ιρανικά λιμάνια στις ακτές της Κασπίας λειτουργούν όλο το εικοσιτετράωρο για την εκφόρτωση σιταριού, καλαμποκιού, ηλιελαίου και άλλων βασικών προϊόντων.
Το πρώτο τετράμηνο του 2026, η εμπορευματική κυκλοφορία κατά μήκος του διαδρόμου Βορρά-Νότου αυξήθηκε κατά 87% σε σύγκριση με την ίδια περίοδο του προηγούμενου έτους. Η Ρωσία είδε επίσης τις εξαγωγές της προς το Ιράν μέσω αυτής της διαδρομής να αυξάνονται κατά περισσότερο από 56%.
Αυτή η αύξηση δείχνει ότι οι βόρειες διαδρομές, και ιδιαίτερα ο διάδρομος Βορρά-Νότου, γίνονται ένας από τους βασικούς άξονες του εμπορίου Ιράν-Ρωσίας.
Η τελωνειακή χωρητικότητα της δυτικής διαδρομής αυτού του διαδρόμου μέσω του Αζερμπαϊτζάν έχει επίσης πενταπλασιαστεί, φτάνοντας τα 1.900 φορτηγά την ημέρα.
Ο Διεθνής Διάδρομος Μεταφορών Βορρά-Νότου είναι το σημαντικότερο έργο υποδομής για τις δύο χώρες και η ραχοκοκαλιά του κοινού οδικού χάρτη.
Αυτό το δίκτυο μεταφορών συνδέει την Αγία Πετρούπολη με το λιμάνι της Βομβάης και αποτελείται από τρεις κύριες διαδρομές: την υπερκασπιακή διαδρομή, τη δυτική διαδρομή και την ανατολική διαδρομή.
Το σιδηροδρομικό έργο Ραστ-Αστάρα είναι ο ελλείπων κρίκος στη δυτική διαδρομή αυτού του διαδρόμου. Αξιωματούχοι και από τις δύο χώρες έχουν τονίσει την υλοποίηση του έργου και αναμένεται ότι η κατασκευή θα ξεκινήσει μόλις σταθεροποιηθούν οι περιφερειακές συνθήκες.
Η ολοκλήρωση του έργου θα κάνει την πρόσβαση της Ρωσίας στις νότιες αγορές και τα νερά του Ινδικού Ωκεανού μικρότερη και πιο διαφοροποιημένη, ενώ παράλληλα θα εδραιώσει τη θέση του Ιράν ως περιφερειακού κόμβου διαμετακόμισης.
Ένα από τα απτά επιτεύγματα της συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών είναι η πρόοδος στον χρηματοπιστωτικό και τραπεζικό τομέα. Τα συστήματα πληρωμών Shetab του Ιράν και Mir της Ρωσίας έχουν συνδεθεί επίσημα και αυτή η ενσωμάτωση υλοποιείται σε τρεις φάσεις.
Στην πρώτη φάση, οι Ιρανοί χρήστες μπορούν να κάνουν ανάληψη ριάλ από ρωσικά ΑΤΜ, με τις επόμενες φάσεις να επιτρέπουν τη χρήση ρωσικών καρτών στο Ιράν και τις πληρωμές σε καταστήματα λιανικής πώλησης.
Πάνω από το 80% του διμερούς εμπορίου διευθετείται πλέον σε εθνικά νομίσματα και η επέκταση των σχέσεων ανταποκρίτριας τραπεζικής μεταξύ εμπορικών τραπεζών των δύο χωρών βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη.
Η δημιουργία ενός ενιαίου ψηφιακού τελωνειακού συστήματος και η εφαρμογή ενός μηχανισμού πράσινου διαδρόμου για τον εκτελωνισμό είναι μεταξύ άλλων συμφωνημένων πρωτοβουλιών που θα μπορούσαν να μειώσουν σημαντικά τους χρόνους επεξεργασίας των τελωνείων.
Στον ενεργειακό τομέα, η συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών προχωρά σε πολλαπλά επίπεδα. Ρωσικές εταιρείες έχουν επενδύσει σε επτά ιρανικά πετρελαιοπηγεία.
Η κατασκευή της δεύτερης και τρίτης μονάδας του πυρηνικού σταθμού Μπουσέρ από ρωσικές εταιρείες συνεχίζεται, με τον απαραίτητο εξοπλισμό να κατασκευάζεται στη Ρωσία.
Τον Ιούνιο του 2026, οι δύο χώρες ανακοίνωσαν την υπογραφή μνημονίου συμφωνίας αξίας 25 δισεκατομμυρίων δολαρίων για συνεργασία σε πυρηνικά έργα. Το έργο Hormoz, η μεγαλύτερη πυρηνική πρωτοβουλία του Ιράν, αναπτύσσεται με τη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα και της κρατικής Rosatom.
Διεξάγονται επίσης διαπραγματεύσεις για μια ολοκληρωμένη συμφωνία εισαγωγής φυσικού αερίου με τη Ρωσία και συνεργασία σε μικρής κλίμακας πυρηνικούς αντιδραστήρες.
Αν η Κασπία είναι η διαδρομή αυτής της σύγκλισης, ο Διάδρομος Βορρά-Νότου οι υποδομές της και οι οικονομικοί μηχανισμοί τα εργαλεία της, τότε η βιομηχανική συνεργασία προορίζεται να είναι ο τελικός προορισμός.
Ο Υφυπουργός Βιομηχανίας, Ορυχείων και Εμπορίου του Ιράν τόνισε την ανάγκη να ξεπεράσουμε το παραδοσιακό εμπόριο και να προχωρήσουμε προς μια βιώσιμη συνεργασία, κοινές επενδύσεις και τη δημιουργία βιομηχανικών και εμπορικών αλυσίδων αξίας.
Η κοινή παραγωγή βιομηχανικών εξαρτημάτων, εξοπλισμού ηλεκτροπαραγωγικών σταθμών, βαρέων μηχανημάτων και αυτοκινήτων συγκαταλέγεται στους κύριους άξονες αυτής της συνεργασίας. Το διμερές εμπόριο έφτασε περίπου τα 5,8 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025, σημειώνοντας αύξηση 21% σε σχέση με το προηγούμενο έτος.
Η πλήρης εφαρμογή της συμφωνίας ελεύθερων συναλλαγών μεταξύ του Ιράν και της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης, η οποία τέθηκε σε ισχύ από τον Μάιο του 2025, έχει θέσει τις βάσεις για αύξηση 15% στο εμπόριο του Ιράν με τα κράτη μέλη κατά το πρώτο έτος εφαρμογής.
Ωστόσο, η επίτευξη του στόχου των 20 δισεκατομμυρίων δολαρίων εξαρτάται από ζητήματα πέρα από τον ορισμό των κοινών έργων, συμπεριλαμβανομένης της θέσπισης νομικών πλαισίων και μηχανισμών διαχείρισης κινδύνου για τις βιομηχανικές επενδύσεις.
Η κοινή παραγωγή βαρέος εξοπλισμού απαιτεί σημαντικές, μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Για την εμβάθυνση της συνεργασίας, οι δύο χώρες θα πρέπει να ξεπεράσουν τη χρηματοδότηση έργων και να επενδύσουν άμεσα σε εταιρείες μεταποίησης και τεχνολογίας.
Η Συνθήκη Συνολικής Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης, που υπογράφηκε τον Ιανουάριο του 2025, έχει εδραιώσει το νομικό πλαίσιο για αυτήν τη συνεργασία.
Οι πιέσεις που προκύπτουν από τις κυρώσεις και η περιορισμένη πρόσβαση στις δυτικές χρηματοπιστωτικές και εμπορικές αγορές έχουν επίσης αυξήσει το κίνητρο των δύο χωρών να δημιουργήσουν ανεξάρτητους μηχανισμούς στις πληρωμές, τις μεταφορές και τις επενδύσεις.
Οι συνεχιζόμενες επαφές μεταξύ αμυντικών και διπλωματικών θεσμών υποδεικνύουν υψηλό επίπεδο στρατηγικού συντονισμού. Παρ’ όλα αυτά, ο μετασχηματισμός αυτού του στρατηγικού πλαισίου σε μεγαλύτερους όγκους εμπορίου και επενδύσεων εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προκλήσεις.
Σε ορισμένες αγορές ενέργειας, τα συμφέροντα των δύο χωρών περιλαμβάνουν τόσο τη συνεργασία όσο και τον ανταγωνισμό. Ωστόσο, οι δυνατότητες συνεργασίας στη βιομηχανία, την ενέργεια και τη διαμετακόμιση δείχνουν ότι ο ορίζοντας της συνεργασίας εκτείνεται πολύ πέρα από την τρέχουσα κατάσταση.
Οι πόλεμοι και οι κυρώσεις έχουν αυξήσει ορατά την ανάγκη στενότερης συνεργασίας Ιράν-Ρωσίας, αλλά η σημασία αυτής της συνεργασίας δεν περιορίζεται στην αντίδραση των δύο χωρών στις εξωτερικές πιέσεις.
Η ανάπτυξη διαδρόμων διαμετακόμισης, χρηματοοικονομικών μηχανισμών, ενεργειακής συνεργασίας και, τελικά, βιομηχανικών επενδύσεων μετατρέπει αυτούς τους δεσμούς σε ένα σύνολο βιώσιμων οικονομικών δεσμών με διαρκή ισχύ πέρα από τις συνθήκες των κυρώσεων.
Ο κοινός οδικός χάρτης αποτελεί μια ευκαιρία να προχωρήσουμε πέρα από την απλή αύξηση του όγκου των εμπορικών συναλλαγών, προς τη δημιουργία αλυσίδων αξίας, κοινών επενδύσεων και μακροπρόθεσμων βιομηχανικών δεσμών.
Ο Διάδρομος Βορρά-Νότου, με την αξιοσημείωτη ανάπτυξη του 87% τους πρώτους τέσσερις μήνες του 2026 και την αύξηση του 56% στις ρωσικές εξαγωγές προς το Ιράν, έχει καταδείξει ότι η υποδομή της συνεργασίας γίνεται μια απτή πραγματικότητα.
Εάν αυτή η δυναμική συνεχιστεί, οι οικονομικοί δεσμοί Τεχεράνης-Μόσχας θα μπορούσαν να εξελιχθούν από συνεργασία που καθοδηγείται από άμεσες ανάγκες σε έναν διαρκή πυλώνα περιφερειακής οικονομικής συνεργασίας, δημιουργώντας νέες ευκαιρίες και για τις δύο χώρες σε έναν ολοένα και πιο πολυπολικό κόσμο.
—
